صنعت برق کشور یکی از پایههای حیاتی توسعه اقتصادی، رفاه اجتماعی و امنیت ملی است. با این حال، به گفته آرش کردی، مدیرعامل شرکت توانیر، بیش از دو دهه است که صنعت برق ایران با پدیده ناترازی دست و پنجه نرم میکند؛ ناترازیای که ریشههای آن به ضعف در سیاستگذاریهای اقتصادی، مصرف بیرویه و عدم انگیزه کافی برای سرمایهگذاری بازمیگردد. این مسئله، نهتنها امنیت انرژی را تهدید میکند، بلکه به مانعی جدی در مسیر رشد پایدار کشور تبدیل شده است.
ناترازی؛ شکاف بین عرضه و تقاضا
در سادهترین تعریف، ناترازی برق به اختلاف میان میزان تولید و میزان مصرف انرژی الکتریکی در کشور اطلاق میشود. به بیان دیگر، زیرساختهای تولید برق نمیتوانند همگام با رشد تقاضا حرکت کنند، یا به دلیل مشکلات ساختاری، نگهداری و اقتصادی، ظرفیت تولید پاسخگوی نیاز روزافزون نیست. در فصول گرم سال و همزمان با افزایش مصرف لوازم سرمایشی، این ناترازی بیشتر نمایان میشود و منجر به خاموشیها، مدیریت بار و اعمال محدودیت در صنایع میگردد.
مدیرعامل توانیر در همین رابطه تاکید کرده که ریشه این مشکل مزمن، در ترکیبی از سیاستگذاریهای ناکارآمد، مصرف غیر بهینه، و عدم شکلگیری فضای اقتصادی مناسب برای جذب سرمایهگذاری در صنعت برق نهفته است.
سیاستهای قیمتی ناکارآمد؛ مانع اصلی اصلاحات ساختاری
یکی از مهمترین عوامل بروز و تداوم ناترازی در صنعت برق، نرخگذاری غیرواقعی و یارانهای بودن قیمت برق است. سالهاست که تعرفههای برق برای مصارف خانگی، کشاورزی و حتی بخش صنعت بهصورت غیرواقعی و بسیار پایینتر از هزینه تمامشده تعیین شدهاند. نتیجه این سیاست تثبیت نرخ، کاهش درآمد شرکتهای برق، فرسودگی زیرساختها، کاهش بودجه نگهداری و توسعه، و در نهایت افت کیفیت خدمات برقرسانی بوده است.
به گفته کارشناسان، اجرای ناقص قانون هدفمندی یارانهها نیز نتوانسته تأثیر مثبتی بر واقعی شدن قیمتها بگذارد. در حالی که انتظار میرفت با اجرای این طرح، بخشی از درآمدهای حاصل از آزادسازی قیمتها به حوزه زیرساخت برق تزریق شود، اما در عمل نهتنها این هدف محقق نشد، بلکه فاصله بین قیمت تمامشده تولید و قیمت فروش برق بیشتر نیز شد.
مصرف بیرویه، معضل جدی در همه بخشها
در کنار سیاستهای قیمتی اشتباه، الگوی مصرف ناصحیح برق نیز یکی دیگر از عوامل تعمیق ناترازی در شبکه برق کشور است. در بسیاری از مناطق کشور، مصرف برق در ماههای گرم سال به شکل تصاعدی افزایش مییابد و استفاده غیرمجاز یا غیربهینه از تجهیزات برقی، شبکه را تحت فشار قرار میدهد.
بهویژه در بخش خانگی، عدم آگاهی عمومی درباره مصرف بهینه و نبود سیاستهای تشویقی-بازدارنده مؤثر منجر به افزایش بار شبکه شده است. در حوزه کشاورزی نیز، استفاده از چاههای غیرمجاز با پمپهای پرمصرف بدون نظارت کافی، سهم عمدهای در افزایش مصرف برق داشته است.
افت انگیزه سرمایهگذاری در تولید برق
یکی از پیامدهای مستقیم نرخگذاری دستوری، کاهش جدی انگیزه برای سرمایهگذاری در احداث نیروگاههای جدید است. سرمایهگذاران داخلی و خارجی با توجه به نرخ پایین خرید تضمینی برق و عدم وجود مکانیزم بازگشت سرمایه در بازه قابل پیشبینی، تمایلی برای ورود به این بخش ندارند. به همین دلیل، رشد ظرفیت تولید برق در کشور با آهنگی کند و نامتناسب با رشد مصرف ادامه داشته است.
در واقع، تولید برق بهویژه در نیروگاههای حرارتی، نیازمند سرمایهگذاری سنگین، تکنولوژی پیشرفته و تأمین مستمر سوخت است. بدون درآمد پایدار و مکانیزمهای جذاب اقتصادی، این چرخه نمیتواند بهطور مؤثر ادامه یابد.
کورسوی امید؛ تجدیدپذیرها و بازار برق بورس
با اینحال، در سالهای اخیر و بهویژه در یک سال گذشته، تحولاتی نویدبخش در صنعت برق کشور آغاز شده است. افزایش ۳ تا ۴ برابری معاملات برق در بورس انرژی ایران، آن هم در قالب «تابلوی برق آزاد» و «تابلوی برق سبز»، نشان از تحرک تازه در بازار برق و رشد تدریجی نقش بخش خصوصی در تولید و عرضه انرژی دارد.
تابلوی برق آزاد این امکان را فراهم کرده است تا نیروگاههایی که بدون قرارداد خرید تضمینی فعالیت میکنند، برق تولیدی خود را با نرخ توافقی در بورس عرضه کنند. این اقدام نهتنها دست نیروگاهها را در قیمتگذاری بازتر گذاشته، بلکه زمینه رقابت سالم و کشف قیمت واقعی را نیز فراهم کرده است.
در تابلوی برق سبز نیز، تولیدکنندگان برق از منابع تجدیدپذیر میتوانند برق تولیدی خود را مستقیماً به خریداران عرضه کنند. این روش، بخش خصوصی را به مشارکت در توسعه نیروگاههای خورشیدی، بادی، زیستتوده و سایر منابع تجدیدپذیر ترغیب کرده است.
رشد نیروگاههای تجدیدپذیر؛ گامی در مسیر پایداری
ورود انرژیهای تجدیدپذیر به مدار تولید برق کشور، هرچند در مراحل ابتدایی قرار دارد، اما امیدها به آیندهای پایدارتر را تقویت کرده است. طی ماههای اخیر، دهها پروژه نیروگاه خورشیدی در شهرکهای صنعتی، اراضی متروکه و مناطق پرآفتاب کشور به بهرهبرداری رسیدهاند. دولت نیز با ابلاغ مصوبههایی مانند «اجبار نصب پنل خورشیدی در ساختمانهای نوساز بالای ۱۰۰۰ مترمربع» و همچنین «تخفیف در هزینه برق صنایع دارای نیروگاه خودتأمین»، تلاش دارد فرهنگ استفاده از انرژی پاک را نهادینه کند.
آینده روشن اما نیازمند سیاستگذاری قوی
اگرچه نشانههای مثبتی در صنعت برق دیده میشود، اما باید اذعان کرد که عبور از بحران ناترازی نیازمند اصلاحات ساختاری جدی، بازنگری در نظام تعرفهگذاری، آموزش همگانی برای مدیریت مصرف و نیز سرمایهگذاری کلان در نوسازی شبکههاست. دولت، مجلس، نهادهای نظارتی، صنایع و مردم، همگی باید در این مسیر همگام شوند.
بازار برق بورس، تجدیدپذیرها و قراردادهای دوجانبه، قطعههایی از پازل نجات صنعت برق هستند؛ اما تا زمانی که قیمتگذاری واقعی نشود و سرمایهگذاران از امنیت اقتصادی لازم برخوردار نشوند، نمیتوان به پایداری بلندمدت شبکه امیدوار بود.
جمعبندی
مدیرعامل توانیر با اشاره به ریشههای ناترازی صنعت برق، از تلاشها برای اصلاح این مسیر و افزایش مشارکت بخش خصوصی خبر داده است. رشد چشمگیر معاملات برق در بورس، توسعه تجدیدپذیرها و اصلاح تدریجی سیاستهای حمایتی، نویدبخش تحولی بزرگ در ساختار تولید و توزیع برق کشور است. اما تحقق این تحول، نیازمند عزم ملی، مدیریت هوشمندانه و اصلاح عمیق ساختارهاست.
